არბიტრაჟი პრაქტიკაში — რა უნდა იცოდეს ბიზნესმა დავის დაწყებამდე

ბიზნესების უმეტესობა არბიტრაჟზე მხოლოდ მაშინ იწყებს ფიქრს, როდესაც დავა უკვე რთული, ხარჯიანი და დროის მომთხოვნი ხდება. რეალურად კი, ხშირად ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი ბევრად ადრე — ხელშეკრულების შედგენის დროს იწყება.

არბიტრაჟი დავის გადაწყვეტის კერძო მექანიზმია, რომელიც ფართოდ გამოიყენება კომერციულ ურთიერთობებში. მხარეები წინასწარ თანხმდებიან, რომ ხელშეკრულებიდან წარმოშობილი დავა სასამართლოს ნაცვლად საარბიტრაჟო ტრიბუნალმა განიხილოს.

სწორად შედგენილი საარბიტრაჟო პუნქტი მხოლოდ ტექნიკური ჩანაწერი არ არის. მან შესაძლოა განსაზღვროს:

1. რამდენად სწრაფად გადაწყდება დავა;
2. რამდენად ხარჯიანი იქნება პროცესი;
3. და შეძლებენ თუ არა მხარეები სასამართლო დავის თავიდან არიდებას.

რატომ არის მნიშვნელოვანი
საარბიტრაჟო შეთანხმება, როგორც წესი, განსაზღვრავს:

– არბიტრაჟის ადგილსა და ენას;
– არბიტრების რაოდენობას;
– პროცედურულ წესებს, რომლებიც დავის განხილვას დაარეგულირებს.

ერთი შეხედვით ეს დეტალები ფორმალურად შეიძლება გამოიყურებოდეს, თუმცა პრაქტიკაში სწორედ ისინი ხდება ხშირად კრიტიკული მნიშვნელობის.

არაზუსტად ან ბუნდოვნად შედგენილმა პუნქტმა შესაძლოა გამოიწვიოს დამატებითი პროცედურული დავები, იურისდიქციის პრობლემები და ზოგ შემთხვევაში სასამართლო პროცესშიც კი გადაიყვანოს მხარეები — მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად არბიტრაჟზე იყვნენ შეთანხმებული.

მნიშვნელოვანია ისიც, რომ საარბიტრაჟო პუნქტი ხშირად დამოუკიდებელ შეთანხმებად განიხილება. შესაბამისად, თუნდაც ძირითადი ხელშეკრულება სადავო ან არაკანონიერი გახდეს, საარბიტრაჟო შეთანხმება შესაძლოა კვლავ ძალაში დარჩეს.

როგორ ინიშნებიან არბიტრები

არბიტრების დანიშვნის წესი ჩვეულებრივ განისაზღვრება:
– თავად საარბიტრაჟო შეთანხმებით;
– შესაბამისი საარბიტრაჟო ინსტიტუტის წესებით;
– ან მოქმედი ეროვნული კანონმდებლობით.

დავა შეიძლება განიხილოს როგორც ერთმა არბიტრმა, ისე სამკაციანმა ტრიბუნალმა. სამკაციანი ტრიბუნალის შემთხვევაში, როგორც წესი, თითოეული მხარე ნიშნავს თითო არბიტრს, ხოლო თავმჯდომარე ინიშნება შეთანხმებით ან შესაბამისი ინსტიტუტის მეშვეობით.

თუ მხარეები შეთანხმებას ვერ აღწევენ, დანიშვნის პროცესში ერთვება საარბიტრაჟო ინსტიტუტი ან სხვა უფლებამოსილი ორგანო.

ტრიბუნალის როლი
საარბიტრაჟო ტრიბუნალის მთავარი მოვალეობაა დავის სამართლიანად, დამოუკიდებლად და ეფექტიანად გადაწყვეტა.

ტრიბუნალი ვალდებულია მართოს პროცესი ისე, რომ დაცული იყოს როგორც პროცედურული სამართლიანობა, ისე დროისა და ხარჯების პროპორციულობა.

სასამართლო პროცესთან შედარებით, არბიტრაჟი ხშირად უფრო მოქნილია და მხარეებს საშუალებას აძლევს, გარკვეულწილად თავად მოარგონ პროცესი დავის სპეციფიკას.

არბიტრაჟის ხარჯები
არბიტრაჟი ყოველთვის იაფი არ არის, თუმცა ბიზნესები მას ხშირად არჩევენ ეფექტიანობისა და კონფიდენციალურობის გამო.

ტრიბუნალის ჰონორარები, როგორც წესი, წინასწარ გადაიხდება და დამოკიდებულია საქმეზე დახარჯულ დროსა და პროცესის მოცულობაზე. თუ საქმეს საარბიტრაჟო ინსტიტუტი მართავს, დამატებით მოქმედებს ინსტიტუციური მოსაკრებელიც.

საბოლოო ხარჯზე გავლენას ახდენს:
– დავის სირთულე;
– მოსმენების რაოდენობა;
– არბიტრების რაოდენობა;
– და არჩეული პროცედურული გრაფიკი.

პროცედურული წესები და სხვადასხვა ინსტიტუტი
სხვადასხვა საარბიტრაჟო ინსტიტუტს საკუთარი პროცედურული წესები აქვს.

მაგალითად, International Chamber of Commerce (ICC) და London Court of International Arbitration (LCIA) იყენებენ განსხვავებულ წესებს, რომლებიც რეგულარულად ახლდება საერთაშორისო პრაქტიკის განვითარების შესაბამისად.

ზოგი ინსტიტუტი ასევე ითვალისწინებს დაჩქარებულ პროცედურებს შედარებით მცირე ან ნაკლებად კომპლექსური დავებისთვის.

მიუხედავად განსხვავებული მიდგომებისა, არბიტრაჟში წერილობითი პოზიციები და მტკიცებულებები, როგორც წესი, პროცესის მთავარ ნაწილს წარმოადგენს.

საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება და მისი გასაჩივრება
საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება საბოლოო და სავალდებულოა.

სასამართლოს გადაწყვეტილებისგან განსხვავებით, მისი გასაჩივრება მხოლოდ ძალიან შეზღუდულ შემთხვევებშია შესაძლებელი — მაგალითად:
– სერიოზული პროცედურული დარღვევისას;
– იურისდიქციის პრობლემის არსებობისას;
– ან თაღლითობის შემთხვევაში.

სწორედ ეს შეზღუდული გასაჩივრების მექანიზმი არის ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც საერთაშორისო კომერციულ დავებში არბიტრაჟს ხშირად ანიჭებენ უპირატესობას.

არბიტრაჟი ბიზნესებს აძლევს კონფიდენციალურობის, მოქნილობისა და საერთაშორისო აღსრულების მნიშვნელოვან შესაძლებლობებს — თუმცა შედეგი დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად სწორად არის შედგენილი საარბიტრაჟო შეთანხმება თავიდანვე.

Lawlex Solicitors ეხმარება კომპანიებსა და ფიზიკურ პირებს კომერციული დავების, საარბიტრაჟო სტრატეგიისა და ხელშეკრულებების სამართლებრივ საკითხებში.