გაერთიანებული სამეფოს მთავრობის ოფიციალური პოლიტიკის თანახმად, Brexit-ი ირლანდიის მოქალაქეებზე საერთოდ არ მოახდენს გავლენას. ევროკავშირის სხვა მოქალაქეებს უწევთ ახალი, მუდმივი ბინადრობის სტატუსის (Settled Status) მოთხოვნა, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი რისკავენ, დაკარგონ დიდ ბრიტანეთში ცხოვრებისა და მუშაობის უფლება 2021 წლის ივნისის შემდეგ. თუმცა, მთავრობის პოზიციაა, რომ ირლანდიელებს — როგორც უკვე მცხოვრებლებს, ისე მომავალ მიგრანტებს — გააჩნიათ გაერთიანებულ სამეფოში ცხოვრების ზოგადი უფლება, რომელიც სრულიად დამოუკიდებელია მათი, როგორც ევროკავშირის მოქალაქეების, უფლებებისგან:
„ირლანდიის მოქალაქეები გაერთიანებულ სამეფოში სარგებლობენ ცხოვრების უფლებით, რომელიც არ არის დამოკიდებული გაერთიანებული სამეფოს ევროკავშირში წევრობაზე. ეს ნიშნავს, რომ ირლანდიის მოქალაქეებს არ მოეთხოვებათ განაცხადის შეტანა აღნიშნული სქემის ფარგლებში სტატუსის მისაღებად. მიუხედავად ამისა, ირლანდიის მოქალაქეებს შეუძლიათ შეიტანონ განაცხადი ამ პროგრამით, თუ თავად ისურვებენ.“
ეს პოლიტიკა ასახულია ერთიანი სამოგზაურო სივრცის (Common Travel Area – CTA) შეთანხმებაში. ბრიტანეთის მთავრობა ამ ტერმინში გაცილებით მეტს გულისხმობს, ვიდრე უბრალოდ უპასპორტო მიმოსვლას ბრიტანეთის კუნძულებზე: ის ასევე მოიცავს კონცეფციას, რომ ირლანდიის მოქალაქეებს „განიხილავენ ისე, თითქოს მათ გააჩნიათ გაერთიანებულ სამეფოში დარჩენის მუდმივი საიმიგრაციო ნებართვა“. ეს მოიცავს არჩევნებში ხმის მიცემის, მუშაობის, სოციალური შეღავათებით სარგებლობისა და ეროვნული ჯანდაცვის სისტემით (NHS) სარგებლობის უფლებებს.
შესაძლოა, გაერთიანებული სამეფოს საიმიგრაციო კანონმდებლობაში ირლანდიის მოქალაქეთა უნიკალური მდგომარეობის ყველაზე მნიშვნელოვანი გარანტია იყოს „საიმიგრაციო და სოციალური უზრუნველყოფის კოორდინაციის (ევროკავშირიდან გასვლის) 2020 წლის აქტი“ (Immigration and Social Security Co-ordination (EU Withdrawal) Act 2020), რომელიც ირლანდიის მოქალაქეებს საიმიგრაციო კონტროლისგან ათავისუფლებს.
ირლანდიის მოქალაქეები თავისუფლდებიან საიმიგრაციო კონტროლისგან…
2020 წლის აქტის მე-2 მუხლი ადგენს, რომ ირლანდიის მოქალაქეებს, ისევე როგორც ბრიტანეთის მოქალაქეებს, შეუძლიათ შევიდნენ და დარჩნენ გაერთიანებულ სამეფოში შინაგან საქმეთა სამინისტროსგან (Home Office) ნებართვის (ანუ ვიზის) მიღების გარეშე. აღნიშნულმა აქტმა 1971 წლის საიმიგრაციო აქტში (Immigration Act 1971) დაამატა ახალი 3ZA მუხლი, რომელშიც ვკითხულობთ:
„ირლანდიის მოქალაქეს არ ესაჭიროება გაერთიანებულ სამეფოში შემოსვლის ან დარჩენის ნებართვა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ამ მოქალაქეზე ვრცელდება მე-2, მე-3 ან მე-4 ქვეპუნქტები.“
როგორც ეს ფორმულირება მიუთითებს, ამ ზოგადი წესიდან არსებობს გამონაკლისები, რომლებსაც მომდევნო ნაწილში განვიხილავთ.
2020 წლის აქტის მიღებამდე არსებობდა შეშფოთება, რომ მოქმედი კანონმდებლობა არ იქნებოდა საკმარისი ირლანდიის მოქალაქეებთან დაკავშირებით მთავრობის პოლიტიკის აღსასრულებლად. ამ სტატიის ადრეულ ვერსიაში ეს საკითხები დეტალურად იყო განხილული. მთავარი პრობლემა მდგომარეობდა იმაში, რომ 1949 წლის ირლანდიის აქტში (Ireland Act 1949) არსებული გათავისუფლება საიმიგრაციო კონტროლისგან ვეღარ ასრულებდა თავის თავდაპირველ ფუნქციას წლების განმავლობაში საკანონმდებლო სივრცეში მომხდარი ცვლილებების გამო.
მათთვის, ვისაც აინტერესებს გაერთიანებულ სამეფოში ირლანდიელებთან დაკავშირებული საიმიგრაციო კანონმდებლობის დეტალური ისტორია, შეუძლია გაეცნოს პროფესორ ბერნარდ რაიანის ნაშრომებს ამ თემაზე.
…გამონაკლისი, რომელიც დეპორტაციის შესაძლებლობას უშვებს
მთავარი გამონაკლისი დეპორტაციას ეხება. ყოველდღიურ მეტყველებაში დეპორტაცია ნიშნავს ქვეყნიდან პირის გაძევებას იმის გამო, რომ მას აქ ყოფნის სამართლებრივი უფლება არ აქვს, თუმცა საიმიგრაციო სამართალში ამ ტერმინს უფრო კონკრეტული მნიშვნელობა გააჩნია: პირის გაძევება იმის გამო, რომ მან ჩაიდინა მძიმე სისხლისსამართლებრივი დანაშაული ან მისი ყოფნა ქვეყანაში „არ შეესაბამება საზოგადოებრივ ინტერესებს“ (Not conducive to the public good).
მუხლი 3ZA განაგრძობს:
„(2) ეს ქვეპუნქტი ვრცელდება ირლანდიის მოქალაქეზე, თუ ამ მოქალაქის მიმართ გამოცემულია დეპორტაციის ბრძანება 5(1) მუხლის საფუძველზე.“
პრაქტიკაში ამ გამონაკლისის მნიშვნელობა შეზღუდულია. გაერთიანებული სამეფოს მთავრობის ხანგრძლივი პოლიტიკის თანახმად, ირლანდიის მოქალაქეების დეპორტაცია ხდება მხოლოდ უკიდურესად განსაკუთრებულ გარემოებებში. ბოლო სამი წლის განმავლობაში მაინც, ირლანდიაში არცერთი პირი არ ყოფილა დეპორტირებული.
მე-3 და მე-4 ქვეპუნქტებში მოცემულია შესაბამისი გამონაკლისები, რომლებიც ითვალისწინებს ირლანდიელებისთვის გაერთიანებულ სამეფოში შემოსვლის აკრძალვას (Exclusion). კვლავინდებურად, ეს არ არის ის ბერკეტი, რომელსაც გაერთიანებული სამეფოს მთავრობა რეგულარულად იყენებს (თუ საერთოდ იყენებს ოდესმე).
დარჩენილი წუხილები და კითხვის ნიშნები
პარლამენტის ადამიანის უფლებათა კომიტეტმა კანონპროექტის შესახებ ანგარიშში (რომელიც მოგვიანებით 2020 წლის საიმიგრაციო აქტი გახდა) აღნიშნა, რომ ერთიანი სამოგზაურო სივრცე ირლანდიის მოქალაქეებს ნაკლებ იურიდიულ გარანტიას ანიჭებს, ვიდრე იმ უფლებებს, რომლებითაც ისინი ადრე სარგებლობდნენ როგორც ევროკავშირის მოქალაქეები დიდ ბრიტანეთში:
„ჩვენ ვაცნობიერებთ, რომ ერთიანი სამოგზაურო სივრციდან გამომდინარე ყველა არსებული უფლება სრულად არ ასახავს პირთა თავისუფალი გადაადგილების იმ უფლებებს, რაც Brexit-მდე არსებობდა ევროკავშირის ფარგლებში… მიუხედავად იმისა, რომ კანონპროექტის მე-2 მუხლი მისასალმებელია, რადგან ის ცდილობს დაიცვას ირლანდიის მოქალაქეთა უფლებები გაერთიანებულ სამეფოში შესვლასა და ცხოვრებაზე, საერთო ჯამში, ევროკავშირის ზოგიერთი არსებული უფლება მაინც შეზღუდულია…
კანონპროექტი არ ფარავს ევროკავშირის თავისუფალი გადაადგილების სხვა უფლებებს, რომლებიც დღეს არსებობს დასაქმების, განათლების, ჯანდაცვისა და სოციალური უზრუნველყოფის მიმართულებით. ზოგიერთი მათგანი მოწესრიგებულია CTA-ის ფარგლებში, თუმცა ეს რეგულაციები არ არის ყოვლისმომცველი და ფრაგმენტულია.“
ეს წუხილები ბევრად უფრო დეტალურადაა გაანალიზებული ერთიანი სამოგზაურო სივრცის შესახებ 2018 წლის ნოემბრის ანგარიშში, რომელიც ირლანდიისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის ადამიანის უფლებათა დამცველმა ორგანოებმა მოამზადეს. დოკუმენტში ნათქვამია, რომ მართალია ირლანდიის მოქალაქეებს პრაქტიკაში აქვთ შესაძლებლობა იმუშაონ, მონაწილეობა მიიღონ არჩევნებში და მიიღონ განათლება გაერთიანებულ სამეფოში არსებული კანონებისა და პოლიტიკის ერთობლიობით, თუმცა ამ უფლებებისთვის გაცილებით მომგებიანი იქნებოდა მათი საერთაშორისო ხელშეკრულებით განმტკიცება.
ანგარიშის ავტორებმა გასცეს რეკომენდაცია, შემუშავებულიყო ყოვლისმომცველი საერთაშორისო ხელშეკრულება ერთიანი სამოგზაურო სივრცის შესახებ, რომელიც საერთაშორისო სამართლის დონეზე დააფიქსირებდა ირლანდიის მოქალაქეთა ყველა უფლებას გაერთიანებულ სამეფოში (და პირიქით). წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათი თქმით, კონკრეტულ საკითხებზე ორმხრივი შეთანხმებების გაფორმება გაერთიანებულ სამეფოსა და ირლანდიას შორის მაინც უკეთესი იქნებოდა, ვიდრე არაფერი. მას შემდეგ ორმა მთავრობამ შეათანხმა ურთიერთგაგების მემორანდუმი ერთიანი სამოგზაურო სივრცის შესახებ, აგრეთვე ხელშეკრულება სოციალური უზრუნველყოფის საკითხებზე. ვიმედოვნებთ, რომ ეს უზრუნველყოფს პრაქტიკული პრობლემების არარსებობას ირლანდიის მოქალაქეებისთვის Brexit-ის შემდგომ.
ირლანდიის მოქალაქეები და მუდმივი ბინადრობის სტატუსი (Settled Status)
მთავრობამ შექმნა სააპლიკაციო სისტემა ევროკავშირის მოქალაქეებისთვის მუდმივი ბინადრობის სტატუსის (Settled Status) მისაღებად, რაც მათ Brexit-ის შემდეგ გაერთიანებულ სამეფოში ცხოვრებისა და მუშაობის გაგრძელების შესაძლებლობას აძლევს. ირლანდიის მოქალაქეები ამ სქემასთან მიმართებით უნიკალურ მდგომარეობაში არიან: ევროკავშირის ყველა სხვა მოქალაქისგან განსხვავებით, მათ შეუძლიათ შეიტანონ განაცხადი, თუმცა ამის გაკეთება სავალდებულო არ არის.
